Baon Parasol

PW-Parasol

Oddział do Zadań Specjalnych Kierownictwa Dywersji
Komendy Głównej Armii Krajowej


Gdy 5 VI 1943 r. w kościele św. Aleksandra przy pl. Trzech Krzyży Gestapo aresztowało ponad pięćdziesięciu członków oddziału "OSA-KOSA", w sztabie Kedywu stało się jasne, że lukę po tym celnym uderzeniu należy wypełnić bezzwłocznie. Wybór padł na pluton 'Jeremiego' z OS "Jerzy" - byli to członkowie warszawskich Szarych Szeregów, którzy jako Grupy Szturmowe weszli w skład oddziałów dyspozycyjnych Kedywu KG AK. "OSA - KOSA" (Oddział Specjalnych Akcji - Kompania Specjalnych Akcji), był oddziałem likwidującym hitlerowskich dygnitarzy z aparatu policyjnego i członków cywilnej administracji niemieckiej i te zadania miał teraz przejąć harcerski pluton, na czele którego stanął przedstawiciel AK - cichociemny, kpt. 'Pług' - Adam Borys.

Adam Borys (1909-1986)   Jerzy Zborowski (1923-1944)

Ze strony harcerskiej dowodzenie nadal sprawował 'Jeremi' - Jerzy Zborowski. Członkom plutonu nakazano zerwanie wszystkich dotychczasowych kontaktów z macierzystym OS "JERZY" - chodziło o uniknięcie tego, co spotkało ludzi z "OSY-KOSY", stworzeniem ściśle zakonspirowanej grupy - "konspiracji w konspiracji" - zajął się 'Pług' już na początku lipca 1943 r. Harcerze 'Jeremiego' w czasie intensywnych szkoleń latem 1943 r. poznali przyszłe obiekty swoich uderzeń: celem numer 1 było warszawskie Gestapo, w związku z tym oddział przyjął nazwę "AGAT" (Anty - Gestapo).

pistolet VIS


W skład "AGATU" Szare Szeregi przekazały następujące drużyny:

  • z Hufca "Centrum" - CR 500 - kryptonim "PET" - d-ca "Jeremi", był to zawiązek I plutonu grupujący ludzi z Żoliborza i Starego Miasta
  • z Hufca "Południe" - SAD 100 - kryptonim "BRAVI" - d-ca 'Mirski' - Jerzy Zapadko, zawiązek II plutonu
  • z Hufca "Centrum" - CR 200 - kryptonim "RYŚ", d-ca 'Luty' - Wacław Dunin-Karwicki, zawiązek III plutonu
  • z dyspozycji Naczelnika Szarych Szeregów - drużyna dziewcząt przewidzianych do służby w wywiadzie i łączności
  • z dyspozycji Kedywu KG AK chorążego 'Rayskiego' - Aleksandra Kunickiego, byłego szefa wywiadu w kompanii "OSA-KOSA", z zadaniem stworzenia komórki wywiadu w "Agacie"

1 VIII 1943 r. ORDRE de BATAILLE kompanii "Agat" prezentuje się następująco:

Dowódca kompanii kpt. 'BRYL', 'KAR', 'DYREKTOR', 'PŁUG', 'PAL' - Adam Borys
adiutant plut. 'KATODA' - Józef Saski
łączniczka dowódcy strz. 'MARYSIA' - Halina Kalinowska-Olszewska
szef wywiadu chor. 'RAYSKI' - Aleksander Kunicki
kwatermistrz strz. 'ROBERT' - Wacław Raciborski

I PLUTON - d-ca st. strz. 'JEREMI' - Jerzy Zborowski
z-ca strz. 'LOT' - Bronisław Pietraszewicz
1 drużyna strz. 'LOT' - Bronisław Pietraszewicz
2 drużyna strz. 'ALI' - Stanisław Huskowski
3 drużyna strz. 'ŻBIK' - Jan Kordulski
sekcja łączniczek strz. 'ZETA' - Halina Grabowska

II PLUTON - d-ca kpr. pchor. 'MIRSKI' - Jerzy Zapadko
z-ca kpr. 'ORKAN' - Kazimierz Kardaś
1 drużyna kpr. pchor. 'KOPEĆ' - Stanisław Jastrzębski
2 drużyna kpr. pchor. 'ZAWAŁ' - Krystyn Strzelecki
3 drużyna strz. 'OSSORIA' - Jan Kołomyjski
sekcja łączniczek strz. 'JENNY' - Irena Malento

III PLUTON , d-ca plut. pchor. 'LUTY' - Wacław Dunin-Karwicki
1 drużyna kpr. pchor. 'DRYL' - Antoni Biernawski
2 drużyna strz. 'MARYLA' - Stefan Pakuła
3 drużyna kpr. pchor. 'HENIEK' - Henryk Nowak
sekcja łączniczek strz. 'JANINA' - Halina Strachalska

W tym samym okresie w "Agacie" tworzono następne komórki: bezpieczeństwa wewnętrznego, sanitarną i "Moto". Do zakresu służby "Moto" należało: zdobywanie samochodów, dbanie o ich stałą gotowość bojową, organizowanie garaży i "legalizacja" pojazdów - wyrabianie fałszywych dokumentów.

Na mocy porozumienia między KG AK a Naczelnikiem Szarych Szeregów, oddziały harcerskie zostały wyłączone z likwidacji polskich zdrajców i kolaborantów przeprowadzanych przez warszawską AK w ramach akcji "Kośba" i "Czyszczenie" - tym zajmować się miały inne oddziały AK: 993/W "Wapiennik", oddział "Anatol" - późniejsza "Miotła" i grupy bojowe Kedywu Okręgu. Wyjątkiem od tej reguły była doraźna likwidacja rodzimych agentów bezpośrednio zagrażających harcerskim formacjom (np. nie przynoszące chwały bojowej zastrzelenie konfidenta Gestapo udającego niewidomego skrzypka-studenta, przeprowadzona przez doraźnie zorganizowaną grupę "Agatu").

Jesienią 1943 r. Komenda Główna AK nakazała oddziałom specjalnym rozpoczęcie zmasowanego uderzenia skierowanego w funkcjonariuszy Pawiaka. Decyzje Kierownictwa Walki Podziemnej powzięte w oparciu o materiał dowodowy dostarczony przez więźniów Pawiaka, dotyczyły likwidacji następujących funkcjonariuszy Pawiaka:

  • SS-Oberscharführera Franza Bürkla
  • SS-Sturmmanna Ernsta Weffelsa
  • SS-Scharführera Engelbertha Frühwirtha
  • SS-Oberscharführera Otto Zandera
  • SS-Sturmscharführera G. Hiersemanna
  • SS-Scharführera Abuscha Müllera
  • SS-Sturmanna Josepha Krumschmidta
  • SS-Sturmmanna Kurta Naporry
wachmajsterek z "Serbii":
  • Jadwigi Podhoreckiej
  • Olgi Narewskiej
  • Krysty Golos
oraz członków aparatu śledczego Gestapo zaangażowanych w bestialskie przesłuchiwanie więźniów:

- z referatu IV A 3 c:
  • SS-Hauptscharführera Augusta Kretschmanna
  • SS-Scharführera Stephana Kleina
- z referatu IV A 3 d:
  • SS-Obersturmführera Josepha Lechnera
  • SS-Rottenführera Alfreda Milke

Wiele z tych wyroków zostało przekazanych do wykonania "Agatowi", który uderzenia w funkcjonariuszy Pawiaka rozpoczął we wrześniu 1943 r. zamachem na zastępcę komendanta Pawiaka F. Bürckla (7 IX 1943). Zamach przeprowadzony na ul. Marszałkowskiej zakończył się śmiercią Bürckla, akcją dowodził J. Zborowski.

pistolet VIS

Podobnie skuteczne zamachy przeprowadzono m.in. na:
  • SS-Hauptsturmführera A. Kretschmana (29 IX 1943),
  • SS-Sturmführera G. Kleina (1 X 1943),
  • SS-Hauptsturmführera J. Lechnera, kierownika do walki z sabotażem i dywersją warszawskiego gestapo (2 X 1943),
  • wysokiego funkcjonariusza gestapo E. Brauna (13 XII 1943).
Więcej na podstronie: IX. 1943



Rok 1944 r. rozpoczął się smutną stratą: 4 stycznia, na pl. Teatralnym przy Wierzbowej został zatrzymany 'Niemira'. Świadkami aresztowania byli 'Bruno' i 'Szczerbiec'. Natychmiast uruchomili łączność alarmową. W takich wypadkach Grupy Szturmowe działały odruchowo. 'Niemira' jako najlepszy kierowca, był uczestnikiem niemal wszystkich akcji bojowych i wielu działań codziennych. Znał wiele lokali kontaktowych, wielu ludzi. Między "Agatem" a Gestapo rozpoczął się wyścig, w którym stawką było życie wielu ludzi. Gdy Niemcy usiłowali wydusić z 'Niemiry' informacje o oddziale, jego wszyscy koledzy uwijali się po całej Warszawie jak w ukropie.

W całym oddziale 'Pług' zarządził alarm. Zmieniono kryptonim - teraz "AGAT" stał się "PEGAZEM" - był to skrót od "Przeciw-Gestapo". Kpt. Adam Borys zmienił pseudonimy: z 'Bryla' i 'Kara' na 'Pług' i 'Pal'. Pseudonimy zmienili także wszyscy członkowie zespołu. Opuszczono zagrożone lokale, zawieszono część kontaktów, opróżniono skrytki...

Alarm odwołano dopiero 13 stycznia, gdy do oddziału dotarła wiadomość o rozstrzelaniu 'Niemiry' wraz ze 135 innymi więźniami Pawiaka w ruinach getta. W oddziale nikogo nie aresztowano...



W tym okresie Oddział liczył:
  • 4 oficerów,
  • 35 podchorążych,
  • 31 podoficerów liniowych
  • oraz 103 żołnierzy liniowych i 13 nieliniowych,
nie licząc 56 kobiet w wywiadzie, łączności i służbie zdrowia.

Działając pod kryptonimem "Pegaz" oddział dokonał m.in. zamachów na:
  • SS-Brigadeführera F. Kutscherę - szefa SS i policji dystryktu warszawskiego (1 II 1944),
  • pułkownika E. Gressera - szefa żandarmerii w Warszawie (21 IV 1944),
  • oraz nieudanej próby likwidacji zastępcy komendanta warszawskiego gestapo W. Stamma (6 V 1944).
Od 15 VI 1944 r. pod nazwą "Parasol" (od planowanego przekształcenia batalionu w brygadę spadochronową). Ostatnią akcją specjalną "Parasola" jest nieudany zamach w Krakowie na W. Koppego, dowódcę SS i policji Generalnego Gubernatorstwa dnia 11 lipca 1944 roku.

Więcej na podstronie: 1944


W wyniku zamachu na Kutscherę oraz nieudanych akcji przeciwko Stammowi i Koppemu oddział "Agat - Pegaz - Parasol" doznał poważnych strat w ludziach. Niemal trzy tygodnie po akcji specjalnej "Koppe" "Parasol" staje do walki w Powstaniu Warszawskim.

Bilans rocznej działalności oddziału po przeprowadzeniu 12 akcji przedstawia się następująco:

Straty Oddział Niemcy
Zabici 8 29
Śmiertelnie ranni 10 ?
ranni 16 44
w tym ciężko ranni 7  
lekko ranni 9  
Razem 34 73
Do góry